Profilaktik kardioloji müayinə: kimə lazımdır və nə verir?

Simptom yoxdursa, müayinə nəyə lazımdır?

Ürək-damar xəstəlikləri uzun müddət səssiz gedir. Damar divarındakı dəyişikliklər onilliklər ərzində yığıla bilər, insan isə özünü yaxşı hiss edir — çünki qan axını hələ tələbatı ödəyir. Şikayət çox vaxt o mərhələdə başlayır ki, mexanika artıq pozulub.

Angioqrafiya masasında görülən mənzərənin böyük hissəsi illər əvvəl idarə oluna bilən amillərin toplanmasının nəticəsidir: qan təzyiqi, xolesterin, siqaret, qan şəkəri, hərəkətsiz həyat tərzi. Profilaktik müayinənin mənası da elə budur — bu amilləri hələ zərər vermədən üzə çıxarmaq və nə edilməli olduğunu aydın plana çevirmək.

Ancaq bu, "hər kəs hər il hər şeyi yoxlatsın" demək deyil. Kimin, nəyi, nə vaxt yoxlatmalı olduğunun cavabı o adamın öz riskindən asılıdır. Bu səhifə də əslində həmin sualın cavabıdır.

Simptom olmadan müayinə həqiqətən kimə əsaslıdır

Ailədə erkən ürək xəstəliyi olanlar

Burada yaş həddi əsas rol oynayır. Birinci dərəcəli qohumda — atada və ya qardaşda 55 yaşadək, anada və ya bacıda 65 yaşadək — infarkt, stentləmə, şunt əməliyyatı, insult və ya səbəbi izah olunmayan qəfil ölüm olubsa, bu, sizin öz riskiniz barədə müstəqil məlumatdır. Belə hallarda "hələ cavanam" düşüncəsi qiymətləndirməni təxirə salmaq üçün əsas deyil.

Ailədə xolesterinin çox yüksək rəqəmlərlə keçdiyi, bir nəslin bir neçə üzvünün gənc yaşda ürək problemi ilə rastlaşdığı hallar ayrıca diqqət istəyir — irsi xolesterin pozğunluqları mövcuddur və onlar həyat tərzi ilə izah olunmur. Ailə tarixçəsi ağır olanda lipoprotein(a) kimi bəzi göstəricilərin həyatda bir dəfə yoxlanması da müzakirə olunur, çünki bu göstərici irsidir və pəhrizlə dəyişmir.

Qohumda gənc yaşda qəfil ölüm olubsa, bu, adi profilaktik müayinədən fərqli, ayrıca istiqamətli qiymətləndirmə tələb edir. Bunu qəbulda mütləq deyin.

Risk amilləri bir adamda toplananda

Bir amil ayrılıqda çox vaxt az şey deyir. Onlar toplandıqda mənzərə dəyişir. Qan təzyiqinin sərhəddə olması, xolesterinin yüksəkliyi, artıq çəki və bel dairəsinin artması, siqaret, prediabet, gecə xoruldaması ilə birlikdə gündüz yuxululuğu, uzun illər davam edən hərəkətsizlik — bunların iki-üçü bir yerdədirsə, hesablanan risk hər birinin ayrıca verdiyi təsəvvürdən yüksək çıxır.

40 yaşdan sonra əsas göstəriciləri bilmək

40 yaşdan sonra öz qan təzyiqinizi, lipid profilinizi və qan şəkərinizi rəqəmlə bilmək məntiqlidir. Bu, hər il təkrarlanan proses olmaq məcburiyyətində deyil — bir dəfə düzgün qiymətləndirmə sonrakı intervalın nə olacağını da müəyyən edir. Qadınlarda menopauza dövrü ayrıca dönüş nöqtəsidir: bu mərhələdə təzyiq və lipid göstəriciləri əvvəlki illərdən fərqli davrana bilər, ona görə əvvəl "normal" olan nəticə yenidən baxılmalıdır.

Uzun fasilədən sonra intensiv idmana başlayanda

Uzun müddət hərəkətsiz yaşayıb sonra qəfildən ağır rejimə başlamaq bədən üçün yeni yükdür. Əgər 40 yaşı keçmisinizsə, risk amilləriniz varsa və ya keçmişdə fiziki yüklənmə zamanı sinədə sıxılma, həddindən artıq nəfəsdarlığı, başgicəllənmə olubsa, başlamazdan əvvəl qiymətləndirilmək məntiqlidir.

Bunu düzgün başa düşün: məqsəd sizi idmandan çəkindirmək deyil. Əksinə — hərəkət ürək üçün ən güclü qoruyucu vasitələrdən biridir. Məqsəd yükü təhlükəsiz şəkildə artırmağın yolunu müəyyən etməkdir.

Şəkərli diabet, xronik böyrək xəstəliyi və autoimmün xəstəliklər

Bu üç qrup ayrıca dayanır, çünki burada ürək riski xəstəliyin özünün bir hissəsidir.

Şəkərli diabetdə damarlar illər ərzində zədələnir və bu proses simptom vermədən gedə bilər. Xronik böyrək xəstəliyində böyrək və ürək eyni damar sistemini paylaşır — böyrək funksiyasının azalması müstəqil ürək-damar riski deməkdir. Romatoid artrit, lupus və digər autoimmün xəstəliklərdə isə uzunmüddətli iltihab aterosklerozu sürətləndirir; bu xəstələrdə risk yalnız xolesterin rəqəminə baxaraq düzgün qiymətləndirilə bilmir.

Əvvəlki hamiləlikdə təzyiq yüksəlibsə və ya preeklampsiya olubsa

Hamiləlik dövründə yüksək təzyiq və ya preeklampsiya doğuşdan sonra "keçib getmiş bir epizod" deyil. Bu, sonrakı illərdə hipertoniya və ürək-damar xəstəliyi riskinin yüksək olduğunu göstərən mühüm işarədir.

İki praktik nəticə var. Birincisi: yeni hamiləlik planlaşdırırsınızsa, planlaşdırma mərhələsində — hamilə qalmazdan əvvəl — təzyiqin, çəkinin və laboratoriya göstəricilərinin qiymətləndirilməsi sonrakı doqquz ayın gedişini dəyişir. İkincisi: belə bir hamiləlik keçirmiş qadın doğuşdan sonra da uzunmüddətli izləmədən çıxmamalıdır, hətta təzyiq normaya qayıtsa da.

Onkoloji müalicədən əvvəl və sonra

Bəzi kimyaterapiya sxemləri, döş qəfəsi nahiyəsinə şüa müalicəsi və bəzi hədəflənmiş müalicə qrupları ürək əzələsinə və damarlara təsir göstərə bilər. Ona görə müalicə başlamazdan əvvəl başlanğıc vəziyyətin qeydə alınması — ürəyin funksiyasının rəqəmlə sənədləşdirilməsi — sonradan hər hansı dəyişikliyi vaxtında görməyə imkan verir. Müalicə bitəndən sonra da izləmə davam edir.

Bu qiymətləndirmə onkoloqla birgə aparılır və onkoloji müalicəni gecikdirmək üçün deyil, onu təhlükəsiz aparmaq üçün nəzərdə tutulur.

Müayinə əslində nədən ibarətdir

Söhbət — ən çox məlumat verən hissə

Qəbulun ən dəyərli hissəsi cihaz deyil, söhbətdir. Ailə tarixçəsi (kim, hansı yaşda, nə ilə), siqaret keçmişi, gündəlik hərəkət həcmi, iş rejimi və yuxu, keçirilmiş hamiləliklərin gedişi, mövcud xroniki xəstəliklər, əvvəllər çəkilmiş analizlərin köhnə nəticələri — bunlar hesablanan riski ən çox dəyişən məlumatlardır. Köhnə analizlərinizi, əvvəlki EKQ və exo nəticələrinizi özünüzlə gətirmək müayinənin keyfiyyətini birbaşa artırır.

Baxış və ölçmələr

Qan təzyiqinin düzgün şəraitdə, lazım olduqda hər iki qolda ölçülməsi; nəbzin xarakteri və ritmin qiymətləndirilməsi; çəki və bel dairəsi; ürək və ağciyərlərin dinlənilməsi; ayaqlarda ödemin yoxlanılması. Sadə görünür, lakin diaqnostik dəyəri yüksəkdir.

Laboratoriya göstəriciləri

Adətən lipid profili (ümumi xolesterin, LDL, HDL, trigliseridlər), qan şəkəri və ya HbA1c, böyrək funksiyasını göstərən göstəricilər, sidikdə zülalın qiymətləndirilməsi, göstəriş olduqda qalxanabənzər vəzi funksiyası və qan azlığının yoxlanılması. Ailə tarixçəsi ağır olan hallarda lipoprotein(a) bir dəfə əlavə oluna bilər.

Cihazla müayinələr — yalnız göstəriş olduqda

Elektrokardioqramma bir çox halda əsaslıdır və sadə bir addımdır. Ekokardioqrafiya, 24 saatlıq təzyiq monitorinqi, Holter monitorinqi, yükləmə testi, bəzi hallarda koronar kalsium qiymətləndirməsi — bunların hər biri konkret sualın cavabıdır, siyahının maddəsi deyil. Sual yoxdursa, test də lazım deyil.

Bir məqamı invaziv kardioloq kimi açıq deyirəm: koronar angioqrafiya profilaktik müayinənin hissəsi deyil. O, müdaxilə tələb edən vəziyyət şübhəsi olduqda, əvvəlki mərhələlərin nəticəsinə görə aparılır — şikayəti olmayan adamda "hər şeyi dəqiq bilmək üçün" edilməz.

Ümumi risk hesablanır, ayrıca rəqəm mühakimə olunmur

Ən çox yayılmış səhv budur: insan analiz cavabında bir sətri qırmızı görür və bütün diqqətini ona yönəldir. Halbuki eyni xolesterin göstəricisi 35 yaşlı, siqaret çəkməyən, təzyiqi normal olan adamda və 58 yaşlı, siqaret çəkən, təzyiqi yüksək olan adamda tamam ayrı mənalar daşıyır.

Müasir kardiologiyada ümumi ürək-damar riski hesablanır. Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin SCORE2 tipli risk cədvəlləri yaşı, cinsi, siqaret vərdişini, sistolik təzyiqi və xolesterin göstəricilərini birlikdə nəzərə alaraq müəyyən bir dövr üçün ehtimalı göstərir. Bu hesablamanın üstünə risk dəyişdirən amillər əlavə olunur: ailədə erkən xəstəlik, böyrək funksiyası, autoimmün xəstəlik, hipertenziv hamiləlik keçmişi, lipoprotein(a), bəzi hallarda görüntüləmə tapıntıları.

Gənc adamlarda hesablanan qısa müddətli risk təbii olaraq aşağı çıxır. Buna görə "riskiniz aşağıdır, narahat olmayın" cavabı çox vaxt yarımçıqdır — 35 yaşda əhəmiyyət daşımayan göstərici 20 il sonra artıq gec müdaxilə deməkdir. Ona görə gənc yaşda ömürboyu risk trayektoriyası da qiymətləndirilməlidir.

"Tam ürək yoxlanışı paketi" barədə açıq danışaq

Reklamda geniş yayılmış model belədir: on-on beş müayinə bir paketdə, bir qiymətə, hamı üçün eyni. Bu yanaşma rahat görünür, lakin tibbi cəhətdən düzgün deyil və bunu açıq demək lazımdır.

Səbəbləri sadədir.

Test sualın cavabıdır. Sual verilmədən alınan cavab çox vaxt mənasız olur. Hansı müayinənin əsaslı olduğu adamın öz riskindən asılıdır — aşağı riskli 30 yaşlı adam üçün lazımsız olan test 60 yaşlı diabetli xəstə üçün vacib ola bilər, əksi də doğrudur.

Lazımsız test zərərsiz deyil. Şikayəti olmayan, riski aşağı olan adamda aparılan yükləmə testi yalançı-pozitiv nəticə verə bilər. Ondan sonra zəncir başlayır: təkrar müayinələr, əlavə şüa yükü, kontrast maddə, bəzən lazım olmayan invaziv addım və aylarla davam edən narahatlıq. Görüntüləmə müayinələri ürəklə əlaqəsi olmayan təsadüfi tapıntılar da verir — onların hər biri yeni araşdırma tələb edir.

Bu, həm də puldur. Ailə büdcəsindən çıxan vəsait heç bir qərarı dəyişməyəcək testlərə gedir. Həmin vəsaitin bir hissəsi düzgün seçilmiş bir-iki müayinəyə və normal izləməyə xərclənsə, faydası qat-qat çox olar.

Təkrarlanan test avtomatik fayda vermir. Vəziyyəti dəyişməyən adamda hər il təkrarlanan exo müayinəsi yeni məlumat gətirmir. İnterval göstəriciyə və klinik vəziyyətə görə müəyyən edilir, təqvimə görə deyil.

Düzgün sıra belədir: söhbət və baxış → risk qiymətləndirməsi → yalnız cavabı planı dəyişəcək müayinələr. Ona görə qəbulda "bu müayinə niyə lazımdır və nəticəsi planı necə dəyişəcək?" sualını vermək tam normaldır. Cavab "paketdə var idi" olmamalıdır.

Müayinənin nəticəsi kağız yığını deyil, plandır

Profilaktik müayinə analiz cavablarını sizə uzatmaqla bitmir. Qəbuldan çıxarkən üç şey aydın olmalıdır:

• Nəyi izləyəcəyiniz — hansı bir-iki göstərici sizin üçün əsasdır və evdə nəyi qeyd etməlisiniz (məsələn, təzyiq ölçmələrinin düzgün qaydası və qeyd forması).
• Nə vaxt qayıtmalı olduğunuz — konkret interval, təsadüfi deyil. Sabit vəziyyətdə bu interval uzun, dəyişən göstərici olduqda qısa olur.
• Hansı vərdişi dəyişəcəyiniz — hamısını birdən deyil. Bir dəfədə bir konkret dəyişiklik həyata keçirilir və növbəti görüşdə nəticəsinə baxılır.

Dərman müalicəsinin lazım olub-olmaması da elə bu qiymətləndirmənin nəticəsinə görə müzakirə olunur — analiz cavabındakı bir rəqəmə görə deyil. Bəzi hallarda planın bir hissəsi ailə üzvlərinə də aid olur: irsi xolesterin pozğunluğu şübhəsi varsa, qohumların da yoxlanması müzakirə edilir.

Normal nəticə nəyi bildirir, nəyi bildirmir

Normal nəticə yaxşı xəbərdir və onu kiçiltmək lazım deyil. Lakin nə demədiyini bilmək eyni dərəcədə vacibdir.

Normal nəticə bunu bildirir: bu gün üçün göstəricilər hədəf aralığındadır, indiki mərhələdə əlavə müdaxilə üçün əsas görünmür, izləmə intervalı uzun ola bilər.

Normal nəticə bunu bildirmir:

• Gələcək üçün təminat deyil. Risk statik deyil — çəki, təzyiq, stress, yuxu, siqaret vərdişi dəyişir, yaş isə hər halda artır. Bu ilin nəticəsi beş il sonranı təsvir etmir.
• Normal elektrokardioqramma daralmış koronar arteriyanı istisna etmir. Sakit vəziyyətdə çəkilən EKQ çox vaxt normal olur, hətta damarda ciddi daralma varsa da.
• Nəticə köhnə vərdişlərə davam etmək üçün icazə deyil. "Analizlərim yaxşıdır, deməli siqaret mənə təsir etmir" məntiqi səhvdir.
• Ən əsası: yeni yaranan simptom köhnə normal nəticədən daha güclü məlumatdır. Əlində normal nəticə olan adamın yeni şikayətlə gözləməsi ən təhlükəli ssenarilərdən biridir.

Planlı müayinəni gözləmək olmayan hallar

Aşağıdakılar profilaktik qəbulun mövzusu deyil — təcili vəziyyətdir. Belə hallarda növbə, təhlil cavabı və ya "səhər açılsın" gözlənilmir, dərhal 103 çağırılır:

• Döş qəfəsində sıxıcı, basıcı ağrı — bir neçə dəqiqədən uzun sürür və keçmirsə, xüsusən çiyinə, qola, çənəyə və ya kürəyə yayılırsa
• Bu ağrı ilə birlikdə soyuq tər, ürəkbulanma, güclü zəiflik
• İstirahət halında və ya gecə yatanda başlayan kəskin nəfəsdarlığı
• Huşun itməsi və ya itmə həddinə gəlmə
• Qəfil başlayan güclü, nizamsız döyünmə ilə birlikdə göz qaralması

Bundan başqa, fiziki yüklənmə zamanı təkrarlanan sinə diskomfortu, əvvəllər asan gördüyünüz işdə yaranan nəfəsdarlığı və ya ayaqlarda artan ödem varsa — bu artıq profilaktika mövzusu deyil. Planlı tarixi gözləməyin, daha tez müraciət edin.

Qərar müayinədən sonra verilir

Hansı müayinənin əsaslı olduğunu, nə vaxt təkrarlanacağını və dərman müalicəsinin lazım olub-olmadığını əvvəlcədən, siyahı formasında demək mümkün deyil. Bu qərar söhbətdən, baxışdan və risk qiymətləndirməsindən sonra formalaşır — və heç bir müayinə hər kəs üçün avtomatik göstəriş deyil.

Dr. Şəfa Şahbazova — klinik və invaziv kardioloq, Lux İnternational Hospital-ın Kardiologiya şöbəsinin müdiri. Ambulator qəbulda profilaktik qiymətləndirmə də məhz bu ardıcıllıqla aparılır.

Tez-tez verilən suallar

Qəbul və əlaqə