Exokardioqrafiya və ürək görüntüləməsi

Exokardioqrafiya nədir

Exokardioqrafiya ürəyə ultrasəs dalğaları ilə baxmaqdır. Sinəyə gel çəkilir, zond qabırğaların arasına qoyulur, ultrasəs dalğaları ürəyin divarlarından, boşluqlarından və qapaqlarından əks olunur, aparat isə bu əksləri canlı təsvirə çevirir. Sinə qəfəsi üzərindən aparılan standart variant tibbi dildə transtorakal exokardioqrafiya (TTE) adlanır — həkim "exo" dedikdə əksər hallarda bunu nəzərdə tutur.

Bu müayinəni fərqləndirən cəhət odur ki, ekranda ürək durğun şəkil kimi deyil, döyünən halda görünür. Yəni həm quruluş, həm də hərəkət qiymətləndirilir: hansı divar necə yığılır, qapaq hansı anda açılıb-bağlanır, qan hansı istiqamətə axır. Standart müayinədə şüalanma olmur və damar yolu açılmır; yüklənmə və ya kontrastlı variantlarda şərtlər fərqlənir və bu barədə həkim ayrıca xəbərdarlıq edir.

Exokardioqrafiya hansı suallara cavab verir

Boşluqların ölçüsü və divarların qalınlığı

Ürəyin dörd boşluğu var və hər birinin ölçüsü, divarının qalınlığı ölçülə bilir. Uzun müddət davam edən yüksək qan təzyiqi divarları qalınlaşdıra bilər — buna hipertrofiya, yəni əzələnin qalınlaşması deyilir; zəifləmiş ürək əzələsi və ya ciddi qapaq problemi isə boşluğu genişləndirə bilər (dilatasiya, yəni genişlənmə). Bu ölçülər bir dəfəlik rəqəm kimi deyil, zamanla müqayisədə daha çox məna verir — əvvəlki nəticələri saxlamağın praktik səbəbi elə budur.

Qapaqların işi

Qapaqda əsasən iki cür problem olur. Daralma (stenoz) — qapaq tam açılmır, qan çıxmaqda müqavimətlə üzləşir. Çatmazlıq — qapaq tam bağlanmır, qanın bir hissəsi geri qaçır. Doppler rejimi, yəni aparatın qan axınını qiymətləndirən iş rejimi, axının sürətini və istiqamətini ölçdüyü üçün pozğunluğun dərəcəsini (cüzi, orta, ağır) müəyyənləşdirmək mümkün olur.

Nəticədə "minimal qaçırma" yazısını görmək çox vaxt xəstəlik demək deyil; belə qeyd tamamilə sağlam ürəklərdə də olur. Şikayət yoxdursa və dərəcə cüzidirsə, adətən müşahidə kifayət edir.

Atım fraksiyası (EF)

Atım fraksiyası sol mədənin hər yığılmada içindəki qanın nə qədər hissəsini qovduğunu göstərən faizdir. Ürək heç vaxt içindəki qanın hamısını boşaltmır, buna görə normal hesab edilən aralıq təxminən 50–70 faiz sayılır. Bu istinad aralığı istifadə olunan ölçmə üsuluna və mərkəzin öz istinad göstəricilərinə görə bir qədər fərqlənə bilər, ona görə protokoldakı rəqəmi mütləq hədd kimi oxumaq düzgün deyil.

Aşağı atım fraksiyası ürək əzələsinin zəiflədiyinə işarədir və bu vəziyyətin müalicə yolları var. Əks tərəfi də bilmək lazımdır: normal atım fraksiyası ürəyin problemsiz olması demək deyil. Ürək çatışmazlığı normal atım fraksiyası ilə də gedir — o zaman çətinlik yığılmada deyil, ürəyin boşalıb qanla dolma mərhələsindədir.

Bir incəlik də var: bu göstərici ölçmə üsulundan və ölçən mütəxəssisdən asılı olaraq bir neçə vahid dəyişə bilər. İki müayinə arasında 55 və 60 rəqəmlərinin fərqi özlüyündə pisləşmə demir.

Perikard, sağ ürək və təzyiqlərin dolayı qiyməti

Müayinə ürəyi əhatə edən pərdədə (perikard) maye toplanmasını, sağ mədə və sağ qulaqcığın vəziyyətini, ağciyər arteriyasındakı təzyiqin dolayı qiymətini də göstərə bilir. Ağciyər damarlarında təzyiqin yüksək ola biləcəyi şübhə çox vaxt elə exokardioqrafiya zamanı yaranır. Ancaq bu, hazır diaqnoz deyil: belə şübhə əlavə müayinələrlə təsdiqlənməli, səbəbi isə ayrıca araşdırılmalıdır. Hansı əlavə addımın lazım olduğu və bunun hansı şəraitdə aparıldığı ayrı-ayrı hallarda fərqlidir.

EKQ və exokardioqrafiya eyni şey deyil

Qəbulda ən çox qarışdırılan iki müayinə budur. EKQ — elektrokardioqramma, yəni ürəyin elektrik fəaliyyətinin kağıza və ya ekrana yazılmasıdır. Adlar bir-birinə oxşadığı üçün xəstələr çox vaxt birini digərinin əvəzi sayır, halbuki bu iki müayinə fərqli suala cavab verir.

Cədvəlin son sətri hər iki müayinənin öz məhdudiyyətidir. Sadə dillə: EKQ ürəyin elektrik siqnalını oxuyur, exokardioqrafiya isə nasosun özünə baxır. Buna görə normal EKQ "ürəyim tam qaydasındadır" demək deyil, normal exo da ritm pozğunluğunu istisna etmir. Şikayətlərin xarakteri hər ikisini tələb edirsə, nəticələr ayrı-ayrı sənəd kimi deyil, birlikdə və şikayətlərlə yanaşı oxunur.

Exokardioqrafiya nəyi göstərmir

Ən vacib məhdudiyyət budur: exokardioqrafiya koronar arteriyaların içini göstərmir. Ürəyi qanla qidalandıran bu damarlar bir neçə millimetr diametrindədir və ürəyin səthində yerləşir; standart ultrasəs onların içindəki lövhəni və daralmanın dərəcəsini görüntüləyə bilmir.

Müayinə daralmanın nəticəsini görə bilər — məsələn, bir divar sahəsinin zəif yığılmasını, keçmiş infarktdan qalan çapığı. Amma exo nəticəsi normaldırsa, bu, koronar damarların sağlam olması anlamına gəlmir. Yük zamanı sinədə yaranan ağrı davam edirsə, normal exo araşdırmanı bitirmir.

Bundan başqa, exokardioqrafiya bir neçə saniyə sürən ritm pozğunluqlarını tutmaq üçün deyil — bunun üçün ritmin uzunmüddətli yazılması istifadə olunur. Və heç bir görüntüləmə üsulu gələcəkdə nə olacağını demir.

Hazırlıq: standart exo üçün xüsusi hazırlıq lazım deyil

Standart exokardioqrafiya üçün ac qalmaq lazım deyil, su içmək olar, adi qidalanma rejimini dəyişmək tələb olunmur. Həkiminizin təyin etdiyi dərmanları öz qaydası ilə qəbul etməyə davam edin — bu müayinə üçün onları dayandırmağa ehtiyac yoxdur; hər hansı dəyişiklik yalnız həkimin göstərişi ilə olur.

Praktikada faydalı olan bir neçə şey var:

• yuxarı hissəsi asan açılan geyim
• əvvəlki exo, EKQ və analiz nəticələri (müqayisə üçün)
• hazırda qəbul etdiyiniz dərmanların siyahısı
• şikayətin nə vaxt və hansı yükdə yarandığına dair qısa qeyd

Yüklənmə variantı planlaşdırılırsa, şərtlər fərqlənir: bəzi dərmanların müvəqqəti saxlanması, rahat ayaqqabı, yeməklə bağlı ayrıca göstərişlər ola bilər. Bunları yalnız müayinəni təyin edən həkim deyir.

Müayinə necə keçir və nə hiss olunur

Otaq qaranlıq olur, çünki ekrandakı təsvir belə daha yaxşı görünür. Sol tərəfə uzanmaq, arada nəfəs alıb saxlamaq xahiş olunur — ağciyərin havası təsviri pərdələdiyi üçün. Gel soyuq olur. Zond qabırğaların arasına basıldıqda yüngül təzyiq hiss edilir; narahatlıq artarsa, bunu deyin, mövqe dəyişdirilir.

Doppler açıldıqda aparat fışıldayan, bəzən vıyıldayan səslər çıxarır. Bu səs qanın axınıdır; nə qədər kobud səslənsə də, özlüyündə pis xəbər demir.

Müayinə adətən 15–30 dəqiqə çəkir. Bəzən təsvirin keyfiyyəti obyektiv səbəblərdən zəif olur: qabırğa qəfəsinin quruluşu, ağciyər xəstəliyi, artıq çəki. Bu, xəstənin qüsuru deyil; belə hallarda görüntünü yaxşılaşdıran əlavə üsullar və ya fərqli görüntüləmə metodu nəzərdən keçirilir.

Yüklənmə exokardioqrafiyası nə vaxt lazım olur

Bəzi problem istirahət halında görünmür. Damar daralması orta dərəcədə olanda ürək sakit vəziyyətdə kifayət qədər qan alır və divarlar normal yığılır; çatışmazlıq yalnız yük artanda üzə çıxır.

Yüklənmə exokardioqrafiyası bunun üçündür. Əvvəlcə istirahətdə təsvir alınır, sonra ürəyin işi sürətləndirilir — fiziki yüklə (velosiped, qaçış zolağı) və ya fiziki yükə imkan olmadıqda damar yolu ilə verilən stimulyasiya vasitəsilə — və təsvir təkrarlanır. Baxılan əsas sual belədir: yük altında hansısa divar sahəsi zəif yığılmağa başlayırmı? Başlayırsa, bu, o sahənin kifayət qədər qan almadığına dolayı işarədir.

Bəzi qapaq xəstəliklərində də şikayətlər istirahət göstəriciləri ilə izah olunmadıqda yüklənmə müayinəsi vəziyyəti dəqiqləşdirir.

Bu müayinə hamıya lazım deyil və avtomatik təyin olunmur: şikayətlərin xarakteri, EKQ, istirahət exosu və risk amilləri qiymətləndirildikdən sonra qərar verilir.

Riskləri barədə açıq danışmaq lazımdır, çünki bu, sadəcə şəkil çəkmək deyil — ürək qəsdən yüklənir. Müayinə zamanı sinədə narahatlıq, təngnəfəslik, baş ağrısı, ürəkdöyünmə, qan təzyiqinin düşməsi və ya ritm pozğunluğu baş verə bilər; bunların böyük hissəsi yük dayandırıldıqdan sonra qısa müddətdə keçir. Nadir hallarda daha ciddi hadisələr mümkündür. Elə buna görə testdən əvvəl əks-göstərişlər yoxlanılır, müayinə EKQ və qan təzyiqi nəzarəti altında, təcili yardım şəraiti olan yerdə aparılır və şikayət yarandıqda dərhal dayandırılır. Qərar məhz bu riskin gözlənilən faydadan az olduğu hallarda verilir.

Bir şeyi də nəzərə alın — yüklənmə exosu da damarın içini göstərmir, yalnız qanla təchizatın kifayət edib-etmədiyi barədə dolayı məlumat verir.

Göstəriş olduqda müraciət edilən digər görüntüləmə üsulları

Suala transtorakal exokardioqrafiya cavab verməyəndə diaqnostik yolun növbəti pillələri var. Aşağıdakılar hər xəstə üçün nəzərdə tutulmayıb və yalnız konkret göstəriş olduqda müzakirə olunur:

• Transezofageal exokardioqrafiya (TEE) — zond qida borusu vasitəsilə endirilir və ürəyə daha yaxın "pəncərə" yaradır. Qapaq protezləri, qapaq infeksiyası şübhəsi, ürək daxilində laxta axtarışı kimi suallarda üstünlük verilir. Bunun qarşılığı da var: müayinə aclıq və sakitləşdirmə tələb edir, boğazda narahatlıq, uduma çətinliyi, ürəkbulanma ola bilər, sakitləşdirmənin öz riski var, nadir hallarda qida borusunun zədələnməsi baş verir. Ona görə TTE cavab verə bildiyi hallarda TEE-yə keçilmir.
• Ürəyin KT-angioqrafiyası (KT — kompüter tomoqrafiyası) — damar yolu ilə kontrast maddə verilir və koronar arteriyaların özü görüntülənir. Müəyyən vəziyyətlərdə daralmanı istisna etmək üçün seçilir; şüalanma və kontrast olduğuna görə böyrək funksiyası, ürək ritmi, allergiya anamnezi və digər şərtlər əvvəlcədən qiymətləndirilir.
• Ürəyin MRT-si (maqnit-rezonans tomoqrafiya) — ürək əzələsinin toxuma quruluşunu, iltihab və çapıq sahələrini, sağ mədəni daha detallı göstərir. Şüalanma yoxdur, lakin müayinə uzun çəkir, hərəkətsiz qalmaq tələb olunur və bədəndə bəzi metal implantlar olduqda məhdudiyyət yaranır.

Hansı üsulun, hansı ardıcıllıqla lazım olduğu klinik qiymətləndirmədən sonra müəyyənləşir. Bu siyahı seçim menyusu deyil: hər üsulun cavab verdiyi sual fərqlidir və biri digərinin daha "yaxşı" variantı deyil.

Nəticəni oxuyanda nələri nəzərə almaq lazımdır

Exo protokolu qısaltmalar və rəqəmlərlə doludur. Rəqəmləri ayrı-ayrılıqda internetdə axtarmaq adətən narahatlığı artırır, məlumatı isə artırmır — çünki hər göstəricinin mənası kontekstdən asılıdır. Eyni rəqəm bir insanda gözlənilən nəticə, digərində müalicə planını dəyişən tapıntı ola bilər.

Üç praktik qeyd:

1. Nəticə şikayətlər, fiziki müayinə, qan təzyiqi, EKQ və analizlərlə birlikdə oxunur.
2. "Cüzi", "minimal", "yaşa uyğun" ifadələri çox vaxt təhlükə bildirmir.
3. Əvvəlki müayinə varsa, müqayisə tək bir nəticənin özündən az əhəmiyyətli deyil.

Bir də: şikayəti olmayan, risk amili aşkarlanmayan adama rutin exokardioqrafiya avtomatik göstəriş deyil. Görüntüləmənin dəyəri onun cavab verdiyi konkret sualla ölçülür.

Nə vaxt müayinə növbəsini gözləmək olmaz

Planlı exokardioqrafiyanı gözlədiyiniz müddətdə aşağıdakılardan biri baş verərsə, təxirə salmadan 103-ə zəng edin:

• sinədə sıxıcı, basıcı ağrı bir neçə dəqiqədən uzun çəkirsə (təxminən 5 dəqiqə və daha çox) və ya istirahətdə keçmirsə; qola, çənəyə, kürəyə yayılırsa; soyuq tər, ürəkbulanma müşayiət edirsə. Ağrı güclüdürsə, dəqiqə saymağa ehtiyac yoxdur — dərhal zəng edin
• qəfil güclü təngnəfəslik, düz uzanmağa imkan verməyən boğulma hissi, çəhrayı köpüklü bəlğəm
• huşun itməsi və ya huşunu itirmə hissi ilə birlikdə güclü ürəkdöyünmə
• dodaqların, dırnaqların göyərməsi

Bunlar növbə gözləməklə, qəbul saatı axtarmaqla və ya nəticəni gözləməklə həll olunan vəziyyətlər deyil.

Nəticə kim tərəfindən və necə qiymətləndirilir

Exo protokolu özü diaqnoz deyil; onun mənası hansı klinik sualla oxunduğundan asılıdır. Qəbulda görüntüləmə nəticəsi ayrı bir sənəd kimi deyil, şikayətlər, müayinə tapıntıları, qan təzyiqi, EKQ və analiz göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirilir; növbəti addımın lazım olub-olmadığı da bu qiymətləndirmədən sonra müəyyənləşir.

Dr. Şəfa Şahbazova klinik və invaziv kardioloqdur; 2024-cü ildən Lux İnternational Hospital-ın Kardiologiya şöbəsinin müdiri və Azərbaycan Tibb Universitetinin III Daxili xəstəliklər kafedrasının müəllimidir. Azərbaycan Kardiologiya Cəmiyyətinin Pulmonar Vaskulyar Xəstəliklər işçi qrupunun rəhbəri, Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin üzvüdür.

Əlinizdə exokardioqrafiya nəticəsi varsa və onun nə demək olduğunu anlamaq istəyirsinizsə, nəticəni və əvvəlki müayinələri özünüzlə götürüb kardioloq qəbuluna müraciət edin.

Tez-tez verilən suallar

Qəbul və əlaqə